*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی >  ویژه‌نامه‌ها > در مسیر نفر 1 


در مسیر نفر شماره خبر: ٤٠٣٠٣٩ ١٧:٣١ - 1397/07/05   حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدکاظم طباطباییبرنامه مطالعاتی حدیث‌خوانی روشمند هفت وادی، چهل منزل ارسال به دوست نسخه چاپي


حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدکاظم طباطباییبرنامه مطالعاتی حدیث‌خوانی روشمند هفت وادی، چهل منزل

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدکاظم طباطبایی


آن‌چه در ادامه می‌آید جزئیات برنامه‌ مطالعاتی حدیث‌خوانی روشمند، با عنوان «هفت وادی، چهل منزل»، است که توسط حجت‌الاسلام والمسلمین طباطبایی در سلسله نشست‌های انجمن حدیث حوزه تحت عنوان یک برنامه مطالعاتی ارائه داده است. در برنامه حدیث‌خوانی روشمند، هفت وادی (مرحله) و چهل منزل (کتاب) در نظر گرفته شده است. در این برنامه، هر مرحله پیش نیاز مرحله بعد بوده، میانگین مطالعه حدیث در هر منزل در حدود بیست‌وپنج ساعت است؛ یعنی برای اجرای کامل این مطالعه حدیثی باید دست‌کم، هزار ساعت وقت صرف کرد: چهل منزل و هر منزل بیست‌وپنج ساعت...


آنچه در ادامه میآید جزئیات برنامه مطالعاتی حدیثخوانی روشمند، با عنوان «هفت وادی، چهل منزل»، است که توسط حجتالاسلام والمسلمین طباطبایی در سلسله نشستهای انجمن حدیث حوزه تحت عنوان یک برنامه مطالعاتی ارائه داده است.

در برنامه حدیثخوانی روشمند، هفت وادی (مرحله) و چهل منزل (کتاب) در نظر گرفته شده است. در این برنامه، هر مرحله پیش نیاز مرحله بعد بوده، میانگین مطالعه حدیث در هر منزل در حدود بیستوپنج ساعت است؛ یعنی برای اجرای کامل این مطالعه حدیثی باید دستکم، هزار ساعت وقت صرف کرد: چهل منزل و هر منزل بیستوپنج ساعت.

البته اگر کسانی بتوانند احادیث مطالعه شده هر مرحله را روزانه و در گروههای دو نفره یا سه نفره مباحثه کنند، بهتر میتوانند مطالب را در ذهن خود ماندگار کنند. از فواید این مباحثهها، علاوه بر درک درست روایات خوانده شده، تبادل نکتههای مهمی است که به ذهن افراد رسیده است.(1)

اگر ۲۵۰ روز در سال برای برنامه حدیثخوانی روشمند وقت صرف شود، این برنامه پساز چهار سال به پایان میرسد و بعداز این مدت، طلابی آگاه به معارف حدیثی برای پاسخگویی به نیازها و پرسشهای جامعه تربیت شدهاند. روشن است که این برنامه حدیثخوانی برای افرادی طراحی شده است که هیچ آشنایی حدیثی ندارند؛ اما کسانی که در گذشته برنامه حدیثخوانی داشتهاند، میتوانند مراحل اولیه را سریعتر به پیش ببرند و مراحل ساده‌‌تر را با سرعت بیشتری طی کنند. همچنین ممکن است افرادی باشند که نتوانند هزار ساعت برای این برنامه حدیثخوانی وقت صرف کنند. این افراد میتوانند مراحل را کوتاهتر کنند؛ مثلاً ساعات کمتری را برای مطالعه کتاب معرفی شده صرف نمایند؛ اما نباید منزلی را حذف کنند؛ یعنی همه این مراحل باید بهصورت زنجیرهوار و پیدرپی پیموده شود. باید به این نکته مهم توجه داشت که این طرح یک برنامه عمومی است. هر چند که در آن به همه مباحث معرفتی مطرح در حوزه حدیث، مثل مباحث تفسیر، اعتقادات، سیاست، اجتماع، تاریخ و سیره، اقتصاد و فقه پرداخته میشود، اما اگر کسی بخواهد بهطور تخصصی این حوزههای معرفتی را ادامه دهد، نیازمند آن است که بعداز پایان یافتن این مرحله، یک حوزه تخصصی ویژه را انتخاب کند و مطالعات خود را در آن حوزه گسترش دهد.

٭ وادی اول: متن ساده، درک ساده

در این وادی به مطالعه متون ساده پرداخته میشود. هدف، در این مرحله، آن است که درک و فهمی ساده و نه عمیق از احادیث حاصل شود. دلیل این آسانگیری، جذابیت متن و تأثیرگذاری آن بر روی خوانندهای است که میخواهد با متون حدیثی انس پیدا کند. برنامه این مرحله فقط مطالعه روایات است و خواننده نباید درصدد حفظ آنها برآید.

منزل اول، الدرّةالباهرة

کتابی که در منزل اول معرفی میشود، کتاب شریف الدرّةالباهرة است. این کتاب منسوب به شهید اول - که از بزرگترین علمای شیعه است - بوده و گزیده کتاب نزهةالناظر است که در قرن چهارم یا پنجم به رشته تحریر درآمده است. این کتاب دارای ویژگیهای خاصی است:

الف) یک کتاب کهن است و روایات آن از صافی نظر دو عالم شیعی رد شده است؛

ب) بسیاری از احادیث آن کوتاه است (نود درصد احادیث آن نیم سطری است)؛

ج) دارای متنی ساده است و شهید اول از نقل احادیث مشکل اجتناب نموده است؛

د) این کتاب از تمامی معصومان روایت دارد.

در این منزل، متن روایات باید به سرعت مرور شود و دقت در روایات و استخراج همه معارف موجود در آنها مورد نظر نیست. ترجمه ساده و مناسب کتاب، ترجمهای است که آقای عبدالهادی مسعودی ارائه کردهاند. بهگونهای باید برنامهریزی شود که در طول بیستوپنج ساعت تمامی روایات کتاب دیده شود. در صورتی که در فرصت یاد شده مطالعه کتاب پایان نمیپذیرد، باید از روایات امام علی علیه السلام پساز دو ساعت صرفنظر شود و به روایات امام حسن علیه السلام و دیگر امامان علیهم السلام پرداخته شود؛ یعنی کل کتاب و روایات تمامی ائمه در کتاب الدرةالباهرة مورد باید توجه باشد. این کتاب به قدری جذاب است که نیاز به توصیه خاص ندارد و مطالعه آن بسیار سریع به پیش میرود.

منزل دوم، تحفالعقول

کتاب دوم در این مرحله تحفالعقول نگاشته ابنشعبه حرانی است. این کتاب روایات زیبای فراوانی دارد. بخشهای این کتاب به ترتیب مسندی مرتب شده است؛ یعنی به ترتیب از روایات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، امیرالمؤمنین علیه السلام، امام حسن علیه السلام،... تا امام عسکری علیه السلام. در هر قسمت نیز ابتدا روایات بلند، و سپس متون کوتاه (حکمتها) آمده است. در این مرحله متون بلند مطالعه نمیشود، بلکه روایاتی که در اینجا توصیه میشود، حکمتهای ائمه متأخر، یعنی از امام کاظم تا امام عسکری علیهم السلام (ائمهای که معمولاً روایاتشان کمتر خوانده میشود) است. با توجه به ساعات پیشبینی شده، فقط روایات ساده خوانده شود؛ یعنی اگر در حکمتهای امام رضا علیه السلام روایت سختی دیده شد که نیاز به تأمل داشت، باید از آن عبور کرد.

منزل سوم، منتخب میزانالحکمه

از کتاب میزانالحکمه جناب آقای محمدی ریشهری گزیدهای به نام منتخب میزانالحکمه با ترجمه آقای حمیدرضا شیخی چاپ شده که متن برخی از ابواب اخلاقی آن ساده است در این منزل احادیث ساده آن مطالعه میشود. این کتاب، بر خلاف دو کتاب پیشین - که اختصاص به روایات شیعه داشت - دربردارنده روایات سنی نیز هم هست که از منظر و صافی نظر شیعی انتخاب شدهاند. در این دوره مطالعاتی کتابهای اهلسنت گنجانده نشده است؛ زیرا بهرهگیری از منابع اهلسنت نیازمند روش خاصی است که آشنا شدن با آن باید طبق برنامه ویژهای باشد.

منزل چهارم، صفاتالشیعه

منزل چهارم، مطالعه کتاب صفاتالشیعه شیخ صدوق است. صفاتالشیعه کتابی ساده و مناسب و دربردارنده مباحث بسیار مهمی است. این اثر دارای ۷۱ روایت بوده و برنامه زندگی برای شیعیان است. از این ‏رو، احادیث اوصاف شیعه راهبردی و کاربردی است و مسئولیت‏های شیعه بودن را آشکار می‏نماید.

٭ وادی دوم: متن متوسط، درک متوسط

وادی دوم، یعنی آنکه باید یک مرحله بالاتر رفت. متن روایات در این مرحله به سادگی مرحله اول نیست، درک و فهم فراگیران باید بالاتر برود. با گذراندن مرحله اول و صرف حداقل صد ساعت برای مطالعه حدیث، طلاب، اجمالاً حدیثخوان شدهاند و در حدیثخوانی مهارت ابتدایی پیدا کردهاند. در این وادی دیگر مطالعه ساده نیست، باید مقداری دقیقتر کار کرد و به معنای احادیث، بیشتر دقت کرد. البته این مرحله کار گسترده نمیخواهد و درک هم باید درک متوسطی باشد تا کمکم در مراحل دیگر به درک عمیق رسید.

منزل پنجم، نهجالبلاغه (حکمتها)

منزل اول از وادی دوم، حکمتهای کتاب نهجالبلاغه و بررسی و مقایسه واژگانی است که در ترجمهها آمده است. نهجالبلاغه دارای سه قسمت است: خطبهها، نامهها، حکمتها. ترتیب خواندن و مطالعه در این طرح، بر عکس چینش مرحوم سیدرضی خواهد بود و ابتدا از قسمت حکمتها شروع میشود. متون حکمتها نیز گوناگون است؛ برخی از متون، یک سطر یا کمتر از یک سطر است. برخی دیگر از متون سه کلمهای است و در جاهایی هم حکمتهای دو کلمهای وجود دارد. باید متون کوتاه کمتر از یک سطر انتخاب شود.

چون متن نهجالبلاغه متنی ادبی و بسیار فاخر است، باید در متن آن دقت بسیاری نمود و نباید به یک ترجمه اکتفا کرد. معمولاً وقتی یک ترجمه خوانده میشود، تصور میشود که معنا از سوی مترجم فهمیده شده است، اما اگر دو ترجمه در کنار هم قرار بگیرد، تفاوت ترجمهها معلوم میشود و دانسته میشود که هر یک از مترجمان به ظرافتی توجه کردهاند که دیگری توجه نکرده است. اگر این ترجمهها به پنج مورد افزایش یابد، به این نتیجه میرسیم که هیچ کدام از ترجمهها دقیق نیست. این شیوه پیشتر در کلاس نهجالبلاغه تجربه شده است. وقتی ترجمههای متنی مانند «الْغِیبَةُ جُهْدُ الْعَاجِز» و «قِیمَةُ کُلِ‏ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُه‏» - که یکی از زیباترین کلمات نهجالبلاغه است - مقایسه میشود، میبینیم که حدوداً دهگونه ترجمه شده است و هر کدام به یک نکته دقت داشتهاند. اگر این کار ادامه یابد، ناخداگاه به این نتیجهها میرسیم که برای فهم متون حدیثی بهویژه نهجالبلاغه باید بیش از این دقت کرد و این که ترجمه کامل و دقیقی از نهجالبلاغه وجود ندارد. نرمافزار «دانشنامه علوی» این فرصت را در اختیار پژوهشگران گذاشته است که وقت متنی را انتخاب میکند، به راحتی میتوانند ترجمههای آن را با همدیگر مقایسه کنند. در اینجا مشاهده میشود که واژهای مثل «قیمة»، وقتی ترجمه شده، سه واژه معادل برای آن در ترجمهها به کار رفته است: «قیمت»، «بها»، «ارزش». در این مرحله باید وارد بررسی ساده واژگان شد. «قیمت» و «ارزش» و «بها»، در نظر اول با هم خیلی نزدیک و مترادف هستند، ولی آیا یکسان هستند؟ آیا قیمت در زبان فارسی با قیمت در زبان عربی یکی است یا تفاوت دارد؟ کدام یک از این سه واژه بهتر میتواند مراد امیرالمؤمنین علیه السلام را به ما منتقل کند؟ قیمت، ارزش یا بها؟ مشکل اصلی ترجمه عبارت «ما یحسن» است. اگر ترجمهها با هم مقایسه شود، مشاهده میگردد که «ما یحسن» حداقل سه گونه ترجمه شده و هر ترجمه با ترجمه دیگر متفاوت است. اگر «قیمت»، «ارزش»، «بها» مترادف باشند، معنا و مفهوم «ما یحسن» چیست؟ یعنی او را نیکو میشمارد یا نیکو میداند یا در او مهارت دارد؟ وقتی این سه معنا مقایسه شود، مشاهده میگردد که نیاز به بررسی واژگان بیشتر احساس میشود.

بنابر آنچه گذشت، متن مورد نظر در منزل پنجم، حکمتهای کتاب نهجالبلاغه است. اگر بتوان بیستوپنج ساعت مطالعه کرد، در مجموع، میتوان پنجاه، شصت متن را دید و روی ده متن هم متمرکز شد.

منزل ششم، الخصال

متن مورد نظر در منزل دوم این وادی، احادیث سهتایی و چهارتایی کتاب الخصال شیخ صدوق است. این احادیث بلند نیست، ولی به کوتاهی روایات قبلی هم نیست. این روایات، دو یا سه سطری هستند. الخصال چند ترجمه دارد. این ترجمهها باید خوانده و نقد گردند. باید دید که آیا مترجمان توانستهاند مقصود امام علیه السلام را بهخوبی به فارسی برگردانند یا نه؟ در این منزل باید دقت را افزایش داد. دقت در این منزل نسبت به منزل پنجم مقداری بالاتر رفته است. البته هنوز مترجم محسوب نمیشوند. بنابراین نباید سختگیرانه عمل کنند، ولی بهگونهای با مقایسه ترجمهها میتوانند اشتباهات فاحش را کشف کنند. نکتهای که در حدیثخوانی بسیار کاربرد دارد، شناخت آسیبهاست. این آسیبشناسی در ترجمه، در لغت، در فهم، در مراد، در جمع بین روایات، باید مد نظر باشد. نمیخواهیم بگوییم همه نقدها درست است یا نه، ولی میخواهیم بگوییم نگاهها باید ناقدانه باشد، نه پذیرنده. در مرحله قبل، نگاه، نگاهی پذیرنده بود؛ یعنی یک متن بود که روایات آن به همراه ترجمهاش خوانده میشد. و همین مقدار کافی بود، اما در این مرحله، نگاه پذیرنده صرف نیست، دقت میشود و خواننده بهدنبال نقد جدی ترجمه است.

منزل هفتم، روضةالواعظین

در منزل هفتم، باید کتاب روضةالواعظین، اثر فتال نیشابوری مطالعه گردد. روضةالواعظین کتاب جالب و خوبی است؛ البته سند ندارد و جزء کتابهای مشهور ما نیست. نویسنده در این کتاب ابواب را بهصورت موضوعی مرتب کرده و در هر باب، پساز نقل آیاتی متناسب از قرآن، تعدادی روایت آورده است. روایات هم معمولاً ساده است و در قرن ششم برای مخاطب عام نوشته شده است. بنابراین، روایات مشکل و سخت در آن کمتر به چشم میخورد. از نکات جالب آن، این است که سعی کرده ارتباطی بین مضمون قرآنی و مضامین روایی برقرار نماید.

منزل هشتم، المحاسن

منزل هشتم، کتاب المحاسن،(2) اثر احمدبن محمدبن خالد برقی(3)۲۷۴یا ۲۸۱ق) است. این کتاب در مدرسه حدیثی قم در ابتدای غیبت صغری، یا قدری زودتر تألیف شده است. گفتنی است که فراگیری حدیث برقی در دوره ائمه معصوم علیهم السلام بوده است. برقی جزء خوش ذوقترین مؤلفان دوره کهن به شمار میرود. البته در کتاب المحاسن ممکن است مطلب اعتقادی پیدا نکنید، اما از منظر عمومی آشنایی با برقی و کتابش و میراث حدیثی قم، مناسب است. روایات کتاب المحاسن چندان مشکل نیست و خواننده را به چالش نمیکشد.

منزل نهم، مشکاةالأنوار

کتاب مورد نظر در منزل نهم، کتاب مشکاةالأنوار، اثر طبرسی است. این اثر یک کتاب عمومی و متنوع است. کتاب مشکاةالأنوار را آقای مهدی هوشمند تصحیح و ترجمه کرده است. روایات این کتاب، روایات اخلاقی است. بهطور کلی طبرسیها خانوادهای خوش تألیف هستند؛ از صاحب مجمعالبیان و صاحب مشکاةالانوار گرفته تا صاحب کتاب الاحتجاج. مشکاةالانوار برای مخاطب عام یا کسی در مراحل اولیه کار است، کتاب مناسبی است.

٭ وادی سوم: متن متوسط، درک نیمه عمیق

در وادی سوم، متن متوسط است، اما سطح درک و فهم روایات باید مقداری بالاتر برود، تا به درک نیمه عمیقی دست یافت.

منزل دهم، تنبیهالخواطر

کتاب اول - که منزل دهم میشود - کتاب تنبیهالخواطر ورام است. این متن به سادگی کتابهای پیشین نیست و دقت بیشتری میطلبد. این کتاب دربردارنده متون ناب و روایات منفرد - متونی که در دیگر منابع نیست - است. متون ناب و تحفهای که در جای دیگر گیر نمیآید. بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی تنبیهالخواطر را با نام مجموعه ورام، آداب و اخلاق در اسلام، به فارسی ترجمه و چاپ کرده است.

منزل یازدهم، نهجالبلاغه (نامهها)

در منزل یازدهم به نامههای نهجالبلاغه میرسیم. در مرحله اول، حکمتها مطالعه گردید و در مرحله دوم، نامهها. نامهها نیز دوگونه است: گونه اول نامهها، مثل نامههای امیرالمؤمنین علیه السلام به معاویه است که دارای متنی ادبی و بسیار فاخر است. اینگونه نامهها مناسب این مرحله نیست؛ چون در این مرحله ادبیات و ظرافتهای معانی و بیان مدنظر نیست. گونه دوم نامههایی است که چنین ادبیاتی ندارد. از این رو، سه نامه بسیار زیبا از دسته دوم برای این منزل در نظر گرفته شده است: یکی نامه ۶۹ است که امیرالمؤمنین علیه السلام به حارث همدانی نوشتهاند. متن آن کوتاه و مثل حکمتهاست که در قالب نامه آمده است؛ یعنی بسیاری از حکمتها را حضرت در این جا جمع کردهاند. نامه دیگر، نامه ۳۱ است که امیرالمؤمنین علیه السلام به امامحسن علیه السلام نوشتهاند. میتوانیم بگوییم که نامه ۳۱ بسط و تفصیل یافته نامه ۶۹ است؛ یعنی نامه ۶۹ خلاصه نامه ۳۱ است. بسیاری از مطالبی که در نامه ۶۹ در یک جمله آمده، در نامه ۳۱ در دو یا سه سطر بیان شده است؛ بیاناتی که هر کدام زیبایی خاص خود را دارند. ابتدا نامه ۶۹، چون متنی کوتاه و راحت است و در ذهن میماند، خوانده شود و در ادامه، به نامه ۳۱ پرداخته گردد و در نهایت، نامه ۵۳، یعنی عهد مالک اشتر - که نظامنامه سیاسی امیرالمؤمنین است و در آن ارتباط حکومت و مردم و وظایف این دو نسبت به یکدیگر بیان گردیده و در شناخت نظام اجتماعی بسیار مؤثر است - مطالعه گردد. البته این نامه با دو نامه قبلی متفاوت است و فضای آن فضای دیگری است.

در این منزل باید به بررسی واژگان، ترجمهها پرداخت و به شروح مراجعه کرد. برای بررسی واژگان باید به کتابهای واژه شناسی نهجالبلاغه مراجعه کرد؛ مانند کتاب مفردات نهجالبلاغه جناب آقای سیدعلیاکبر قرشی، یا نهجالبلاغه صبحی صالح که لغات را به زبان عربی ساده معنا کرده است. ترجمهها نیز همان ترجمههای پیشین است. چند شرح هم در این مرحله معرفی میشود: اول، شرح ابن ابیالحدید، بهویژه در مباحث تاریخی؛ دوم، شرح ابنمیثم، بهویژه در مباحث عقلی؛ سوم، شرح مرحوم میرزا حبیبالله خویی، برای آشنایی با ویژگیها و ظرافتهای ادبی یا کلیات جامع؛ چهارم، پیام امام آیتالله مکارم شیرازی که شرح جدیدی است و ایشان سعی کردهاند، همانند تفسیر نمونه، مطالب نهجالبلاغه را برای عموم توضیح دهند. در این مجموعه، شرح ابنمیثم بهترین شرح است، ولی مطالعه آن مشکل است؛ اما لازم است با شرح ابنمیثم آشنا بشوید. کسی که نهجالبلاغه میخواند، هیچگاه از شرح ابنمیثم بینیاز نخواهد بود. پس شرح ابنمیثم باید ملاک و محور کار قرار بگیرد. نرمافزار «گنجینه روایات نور» بسیاری از کتابها را با ترجمه آورده است. نسخه دوم و جدید نرمافزار «کتابخانه اهلبیت» هم تعدادی از ترجمهها را دارد.

اگر کسی فرصت کرد، در همین منزل نامه ۴۵ و ۴۷ را - که از زیباترین نامههاست - بخواند؛ نامه ۴۷ وصیتنامه امیرالمؤمنین علیه السلام و نامه ۴۵ نامهای به عثمان ابنحنیف است.

منزل دوازدهم، الکافی (جلد دوم)

منزل دوازدهم، جلد دوم کتاب الکافی (از چاپ هشت جلدی) است؛ یعنی «کتاب الایمان و الکفر» که فضایل و رذایل اخلاقی را بیان میکند و اخلاق ایمانی را برای ما تبیین میکند. کتاب الکافی مهمترین کتاب حدیثی شیعه است. اگر کسی بخواهد حدیث پژوه یا کارشناس توانمندی در علوم اسلامی باشد، باید کتاب الکافی را از اول تا آخر، واو به واو، بخواند؛ حتی ابواب فقهی آن را. الکافی در دوره غیبت صغری نوشته شده است و خواندن آن سبب آشنایی با میراث حدیثی شیعه در حوزه حدیثی قم در دوره غیبت صغری میگردد. الآن این میراث در اختیار ماست، این را باید قدر بدانیم. البته مباحث مشکل و راحت دارد. این جا در اول کتاب الایمان و الکفر، بحث طینت مطرح شده است که جزء مشکلترین بحثهای معارفی است. از مبحث طینت باید گذشت و از روایات باب بعداز آن باید شروع کرد؛ ابواب متفاوت، بسیار زیبا، فضایل و رذایل اخلاقی که در این کتاب وجود دارد. هر بابی هم که در این منزل انتخاب میشود، باید به همراه سند خوانده شود. کتابهایی که تا به حال معرفی شد، سند نداشتند؛ اما روایات این کتاب دارای سند است. اسناد را باید خواند. البته دقت در سند لازم نیست، بلکه دقت در سند برای مراحل آخر است. همچنین شرح مرحوم ملاصالح مازندرانی و حواشی مرحوم آقای علیاکبر غفاری را هم باید مدنظر داشت. در چاپ هشت جلدی الکافی حواشی مرحوم غفاری بسیار خوبی دارد که در واقع، گزیده مراةالعقول علامه مجلسی (م۱۱۱۰ق) است. علامه مجلسی بزرگترین محدث ما در طول تاریخ حدیث شیعه است. خوب است از ترجمههای آقایان کمرهای و مصطفوی - که نسبتاً خوب هستند، اما جامع نیستند - استفاده شود. علاقهمندان در این مرحله به جایی میرسند که از ترجمهها فقط بهعنوان سکوی پرش استفاده میکنند؛ استفاده از ترجمهها در این مرحله از آن روست که دقت در متن را بیشتر نموده، قدرت فهم روایات را افزایش دهد. در اینجا آنچه برای ما مهم است، شرح ملاصالح مازندرانی است که همراه با حاشیههای علامه شعرانی در نرمافزار «کتابخانه اهلبیت» موجود است. شرح ملاصالح مازندرانی را علامه شعرانی تصحیح و چاپ کرده است و در مواردی نسبت به ملاصالح مازندرانی تبیین بیشتری را مطرح کرده و یا دیدگاه ایشان را نقد کرده است؛ یعنی گاهی سخن ملاصالح مازندرانی را در فهم روایات تبیین نموده و گاهی تخطئه کرده است و بر این باور است که این استنتاج درست نیست. در اینجا شاهد یک زورآزمایی علمی بین دو دانشمند، یعنی مرحوم ملاصالح مازندرانی و مرحوم علامه میرزا ابوالحسن شعرانی هستیم و بهعنوان داور بیرونی آنها را مقایسه میکنیم. این نقدها برای ما بسیار جذاب است؛ هر کدام از اینها ادعاهایی دارند و گاه ادعاهای همدیگر را نقد میکنند. این رد و ابرامها به تقویت ما میانجامد. هرچه نقد و ابرام بیشتر باشد، برای ما که میخواهیم مطالعه کنیم، بهتر است. مرحوم شعرانی حدود هزار و پانصد حاشیه بر کتاب شرح ملاصالح مازندرانی دارد.

منزل سیزدهم، کتاب منلایحضرهالفقیه

منزل سیزدهم، کتاب منلایحضرهالفقیه است که مانند کتاب الکافی از کتب اربعه به شمار میرود. علامه ملامحمدتقی مجلسی(م۱۰۷۰ق)(4) مشهور به مجلسی اول، بر کتاب منلایحضرهالفقیه، شرحی به نام روضةالمتقین(5) نوشته است. شرحی فارسی هم به نام لوامع صاحبقرانی(6) دارد. هر دو شرح فارسی و عربی، کتابهای بسیار جالبی هستند. در این شرح میبینیم که فهم حدیثی مجلسی اول چقدر جالب است. البته قسمتهایی از جلد دوم، ابواب فقهی است، اما در درون روایات فقهی، معارف غیر فقهی فراوانی هم هست که مجلسی اول آنها را استخراج کرده است. در این مرحله میتوان متناسب با درس خارج فقه خود، قسمتهایی از ابواب فقهی را انتخاب کرد؛ مثلاً اگر بحث فقه کسی کتاب حج است، روایات حج کتاب منلایحضرهالفقیه را بخواند و سپس برای شرح آن روایات، به توضیحات مجلسی اول مراجعه کند تا حدیثخوانی او همراه با مبانی فقهی ادامه پیدا کند.

منزل چهاردهم، صحیفه سجادیه

منزل چهاردهم، کتاب صحیفه سجادیه همراه با شرح مرحوم سیدعلیخان مدنی است. صحیفه سجادیه به ظاهر یک کتاب دعاست، اما در واقع، کتاب معارف و توحید است. مباحث توحیدی و معرفتی کتاب صحیفه سجادیه بسیار گسترده است. جناب سیدعلیخان مدنی - که انسان بسیار دقیق و ظریفی است - توانسته است این موارد را استخراج کند.

منزل پانزدهم، چهل حدیث

منزل پانزدهم، کتاب چهل حدیث، اثر حضرت امام خمینی رحمه الله علیه است. این کتاب ما را با یک وادی جدید رو به رو میکند. ایشان یک موضوع را انتخاب میکند و سپس خانواده حدیثی روایات آن موضوع را تشکیل میدهد و با استفاده از خانواده حدیثی، واژه را معنا کرده، به شرح آن میپردازد و اگر احیاناً مشکلی باشد، آن را بررسی میکند. همچنین اگر اختلافی داشته باشد، اجمالاً به آن اختلاف هم اشاره میکند؛ یعنی یک کتاب فقهالحدیثی است. در طول بیست و پنج ساعت، میتوان حداکثر به اندازه ده حدیث آن را خواند.

منزل شانزدهم، کمالالدین

منزل شانزدهم، کتاب کمالالدین مرحوم شیخ صدوق است.

 کتاب کمالالدین مزایایی دارد:

الف. کتاب امامت است؛

ب. کتاب مهدویت است؛

ج. شیخ صدوق صبغه متکلم بودن خود را به نمایش گذاشته است.

کتاب کمالالدین، توسط مرحوم علیاکبر غفاری تصحیح و چاپ شده است.

منزل هفدهم، کشفالمحجه

منزل هفدهم، کشفالمحجه، اثر سیدبن طاووس (۵۸۹-۶۶۴ق) است. سیدبن طاووس اسطوره دعا و نیایش در بین عالمان شیعی است. او این کتاب را برای پسر خود نوشته و بسیاری از مباحث تربیتی را در آن گنجانده است. اسم کامل کتاب، کشفالمحجة لثمرةالمهجة است. یکی از کارهایی که در این منزل انجام میشود، کارهای مقایسهای است؛ مثلاً سیدبن طاووس در این کتابنامه امیرالمؤمنین علیه السلام به امامحسن علیه السلام را نقل کرده است که آن هم توصیه پدری به پسر خویش است. باید این نامه را در کتاب کشفالمحجه، با نامه سیویک نهجالبلاغه مقایسه کرد و تفاوتهای آن را مشخص نمود؛ مثلاً متن نامه در این کتاب طولانیتر است. بخشهای اضافه را با دقت بررسی کنید به علت عدم نقل آنها در نهجالبلاغه پی ببرید؛ مثلاً آیا بخشهای نقل نشده، بلیغ نبودهاند یا علت دیگری داشته است؟

٭ وادی چهارم: متن دقیق، درک نیمه عمیق

در وادی چهارم، متن دقیق است، اما درک مطالب همچنان، نیمه عمیق است.

منزل هیجدهم، نهجالبلاغه (خطبهها)

در این منزل باید خطبههای نهجالبلاغه مطالعه شود، اما خطبههای توحیدی را باید از این مجموعه خارج کرد. خطبههای همام، قاصعه و شقشقیه از جمله خطبههایی است که باید در این منزل مطالعه شوند. همچنین در این منزل نباید شروح و ترجمهها را از نظر دور داشت، بلکه نیاز است که مطالعه خطبهها با شروح و ترجمهها همراه باشند.

منزل نوزدهم، بحارالانوار

منزل نوزدهم، بحارالانوار، اثر علامه محمدباقر مجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق) است. تا این مرحله به بحارالانوار - که بزرگترین کتاب حدیثی شیعه است - پرداخته نشده است و در این منزل، بخشهایی از این موسوعه بزرگ حدیثی مطالعه میشود. البته جلدهای اولیه بحارالانوار قدری مشکل است. از این رو، جلد پنجم تا دهم کتاب، همراه با بیانات علامه مجلسی خوانده میشود؛ یعنی در این منزل فقط روایتها خوانده نمیشود، بلکه به بیانات مؤلف هم توجه میگردد. البته علاقهمندان میتوانند پساز مطالعه جلدهای پنجم تا دهم، به جلدهای اولیه مراجعه کرده، روایات را با بیانهای علامه مجلسی و حواشی علامه طباطبایی مطالعه کنند، اما در این مرحله به چند حاشیهای که مرحوم علامه طباطبایی دارد، نپردازند. همچنین لازم نیست تمام جلدهای پنجم تا دهم خوانده شود، بلکه در این منزل فقط باید به اندازه بیستوپنج ساعت، به یکی از ابواب پرداخت

منزل بیستم، الاربعون حدیثاً

منزل بیستم، کتاب الاربعون حدیثاً، اثر شیخ بهایی (۹۵۳-۱۰۳۰ق) است. میتوان گفت که شیخ بهایی در انتخاب و معنا کردن حدیث جزء خوش ذوقترین عالمان شیعه است. از این رو، هم احادیث الاربعون حدیثاً زیباست و هم بیانات شیخ بهایی. این عالم برجسته نکات فقهالحدیثی را مطرح کرده است و کتاب ایشان تا الآن مورد استفاده حدیث پژوهان است.

منزل بیستویکم، نوادرالاخبار

منزل بیستویکم، کتاب نوادرالاخبار، نوشته ملامحسن فیض کاشانی است. ایشان یکی از محدثان بسیار خوش ذوق است و در این کتاب، روایات جالبی را در کتب اربعه نبوده و در کتاب الوافی نیامده، جمعآوری کرده است.

منزل بیستودوم، کتاب الارشاد

منزل بیستودوم، کتاب الارشاد، نوشته شیخ مفید است. کتاب الارشاد دو جلد است. در این منزل، جلد اول کتاب - که خطبههای زیادی از امیرالمؤمنین علیه السلام در آن به چشم میخورد - مطالعه میشود. البته در این مرحله نیز خطبههای توحیدی کتاب مورد نظر نیست، بلکه خطبههای تاریخی، اخلاقی و معارفی کتاب را باید خواند.

منزل بیستوسوم، الامالی (منتخب)

منزل بیستوسوم، منتخبی از روایات کتاب الامالی، نوشته شیخ مفید است. این کتاب، در واقع، مجالس سخنرانی حدیثی مرحوم شیخ مفید است. البته برخی از متنهای آن مشکل است.

منزل بیستوچهارم، الکافی (ابواب فقهی)

منزل بیستوچهارم، ابواب فقهی الکافی است. کتاب الکافی از جهت فقهی با بقیه کتابهای فقهی ما متفاوت است. در روایات فقهی ایشان مطالب معرفتی بسیار زیادی را مطرح شده است. در این مرحله نیز میتوان متناسب با درس خارج فقه خود، قسمتهایی از ابواب فقهی کتاب الکافی را انتخاب کرد.

منزل بیستوپنجم، تهذیبالاحکام

منزل بیستوپنجم، کتاب تهذیبالاحکام، اثر شیخ طوسی است. در این مرحله نیز میتوان متناسب با درس خارج فقه خود، قسمتهایی از تهذیبالاحکام را انتخاب کرد. همچنین، باید دو کتاب الکافی و تهذیبالاحکام با هم مقایسه شود. شیخ طوسی در کتاب تهذیبالاحکام، همه متون کتاب الکافی را آورده، متون معارض آن را هم نقل نموده و سپس وجه جمع بین این دو گروه روایات را نیز مطرح کرده است.

منزل بیستوششم، بصائرالدرجات

منزل بیستوششم، کتاب بصائرالدرجات، اثر صفار است. بصائرالدرجات کتابی است که با هدف معرفی ائمه علیهم السلام و علم ایشان نوشته شده است. روایات این کتاب در این منزل خوانده میشود و بعداً باید با «کتاب الحجه» الکافی - که در منازل بعد خوانده میشود - مقایسه شود. البته در همین منزل هم مقایسه را انجام داد. بصائرالدرجات چند ترجمه خوب دارد که میتواند مورد استفاده قرار گیرد.

٭ وادی پنجم: متن دقیق، درک عمیق

در وادی پنجم، علاوه بر اینکه باید متن را بهدقت خواند و به ظرایف آن توجه داشت، باید به درک عمیقی نیز دست یافت.

منزل بیستوهفتم، نهجالبلاغه (خطبههای توحیدی)

در منزل بیستوهفتم، خطبههای توحیدی نهجالبلاغه همراه با شروح آن، بهویژه شرح ابنمیثم، و بهجالصباغه علامه شوشتری مطالعه میشود. این دو کتاب به مباحث توحیدی اهمیت دادهاند.

منزل بیستوهشتم، الکافی (جلد اول)

در منزل بیستوهشتم، سه کتاب «عقل»، «توحید» و «حجت» از جلد اول کتاب الکافی باید مطالعه شود. از آنجا که در این منزل باید متن دقیق باشد، و مباحث «کتاب العلم» سادهتر است، این مباحث در برنامه این مرحله گنجانده نشده است. «کتاب التوحید» واقعاً سخت است و «کتاب الحجه» میانه است. در این منزل باید شرح ملاصالح مازندرانی، حواشی علامه شعرانی و شرح ملا صدرا نیز همراه با روایات یادشده مراجعه کرد.

منزل بیستونهم، البلدالامین و اقبالالاعمال

در برنامه منزل بیستونهم، دو کتاب از سیدبن طاووس (۵۸۹-۶۶۶ق) گنجانده شده است: البلدالامین و اقبالالاعمال. اگر کسی بخواهد عرفان شیعی را تصور کند، بالاترین مرتبه عرفان شیعی در مناجاتهای امامان متجلی شده است و مرحوم سیدبن طاووس هم زیباترین این متون را در این دو کتاب، بهویژه اقبال الاعمال آورده است. در این منزل باید مناجاتهای کتاب اقبالالاعمال، بهویژه مناجات شعبانیه مطالعه شود.

منزل سیام، بحارالانوار (کتاب العقل و کتاب التوحید)

در منزل سیام، «کتاب العقل» و «کتاب التوحید» بحارالانوار مطالعه شود؛ یعنی مجلدات اولیه کتاب همراه با توضیحات علامه مجلسی و نقد مرحوم علامه طباطبایی دیده شود. اگر کسی بخواهد این سیر را ادامه بدهد، باید نقد، نقد آن را هم ببیند؛ مثلاً مقالههای سیدمحمد خامنهای و سیدجلال آشتیانی را در نقد حواشی علامه طباطبایی بخواند. نقدی نیز آقای ملکی بر نقد آقای آشتیانی نوشته است. باید در این مرحله همه نقدها در کنار هم قرارگیرد و حدیث پژوه - که از توان بالایی در فهم حدیث برخوردار شده است - همه دیدگاهها را ناقدانه بررسی کند. یک پژوهشگر باید بداند که نسبت به دیدگاه هیچ کس، جز معصومان علیهم السلام نباید خضوع تام داشت. علامه مجلسی - که بزرگترین محدث شیعی است - دیدگاهی دارد، اما علامه طباطبایی آن را نقد کرده است. دیگران هم دیدگاه علامه طباطبایی را نقد کردهاند. این حالت انتقادی بسیار بجاست و یکی از سرمایههای علمی به شمار میآید. در دورهای که علامه طباطبایی حواشی خود را مینوشت، افرادی اعتراض کردند و آن حاشیهها را اهانت به علامه مجلسی تلقی کرده و مانع نگاشتن آنها شدند. الآن حواشی علامه طباطبایی - که تعداد آنها نزدیک به دویست حاشیه است - سرمایه علمی هستند. اگر این حواشی ادامه پیدا میکرد، چه سرمایه گرانقدری داشتیم؟!

منزل سیویکم، تحفالعقول (متون توحیدی)

منزل سیویکم، کتاب تحفالعقول است. در این منزل باید به سراغ متون توحیدی بهویژه روایات توحیدی امام علی علیه السلام ، مثل خطبةالوسیله، همچنین رسالهای در جبر و اختیار امامهادی علیه السلام و نیز روایتی از امامکاظم علیه السلام درباره عقل رفت. باید این سه متن حتماً دیده شود. نکات جالبی در رساله جبر و اختیار و در روایت عقل به چشم میخورد؛ ائمه علیهم السلام - که خودشان و کلامشان حجت است - برای هشامبن حکم استدلال قرآنی مطرح کردهاند.

منزل سیودوم، التوحید

منزل سیودوم، کتاب التوحید شیخ صدوق، بهویژه برخی از ابواب خاص، مثل جبر و اختیار است. در این منزل باید این کتاب با کتاب جبر و اختیار الکافی مقایسه شود. اگر این دو با هم مقایسه شود، نتایج جالبی بهدست میآید و خواننده میتواند دیدگاه این دو محدث را دریابد. کتاب الکافی در اختیار شیخ صدوق بوده و منابع شیخ صدوق نیز در اختیار کلینی بوده است. همچنین، شیخ صدوق بسیاری از این روایات را از پدر خود نقل کرده که معاصر بوده کلینی است، ولی هر یک از این دو، گروهی از روایات را انتخاب کرده و روایاتی را نقل نکرده است؛ مثلاً احادیثی را کلینی نقل کرده، ولی شیخ صدوق نقل نکرده است. همچنین، شیخ صدوق روایاتی را از استاد کلینی نقل کرده، ولی خود کلینی آن را نقل نکرده است. اگر این نقلها با هم مقایسه شود، نوع تفکر و بینش این دو بزرگوار آشکار میگردد.

٭ وادی ششم: متن مشکل، بررسی دقیق

در وادی ششم با متون مشکل مواجهیم. در وادی پیشین، متن دقیق بود، اما در این وادی متون را مشکل پیش رو داریم و باید به بحث اختلاف حدیث پرداخت.

منزل سیوسوم، الاستبصار

منزل سیوسوم، کتاب الاستبصار است. الاستبصار تنها به روایات اختلافی میپردازد؛ یعنی اگر روایتی گروه مخالف نداشته باشد، در این کتاب جای ندارد.

منزل سیوچهارم، الکافی (جلد هشتم)

منزل سیوچهارم، جلد هشتم الکافی است. در این منزل هم مبحث مشکل الحدیث مورد نظر است و هم نقد حدیث. به هنگام مطالعه احادیث این کتاب نباید از حواشی ملاصالح مازندرانی و علامه شعرانی چشم پوشید.

منزل سیوپنجم، مصابیحالانوار

منزل سیوپنجم، به مصابیحالانوار، نوشته سیدعبدالله شبر اختصاص یافته است. سیدعبدالله شبر در کتاب مصابیحالانوار، روایات مشکل را جمعآوری کرده است که کتابی خواندنی است. گاهی اوقات دیده میشود که سیدعبدالله شبر، برای یک روایت، چندین نظریه را مطرح کرده است و بسیاری از این نظریات را از علامه مجلسی گرفته است. البته ممکن است هم توضیحاتی نیز اضافه کرده باشد. خواننده در این مرحله با مشکل الحدیث آشنا میشود. در این منزل میتوان مثلاً احادیث طینت یا جبر و اختیار را در کتاب مصابیحالانوار پیگیری کرد.

منزل سیوششم، جامعالاسرار

منزل سیوششم، کتاب جامعالاسرار، اثر سیدحیدر آملی است. این کتاب به مشکلالحدیث احادیث عرفانی اختصاص دارد. گروهی از روایات - که روایات عرفانی خوانده میشوند - در جوامع رسمی حدیثی شیعه وجود ندارد. این روایات از دوره سیدحیدر آملی وارد حوزه حدیثی شیعه شده و برخی از آنها به کتابهایی مثل کتابهای مرحوم فیض یا احسائی راه پیدا کردهاند. اولین کتابی که به این موضوع توجه کرده، کتاب جامعالاسرار است که در قرن هفتم نوشته شده است. این روایات، معمولاً جزء احادیث مشکل هستند. بنابراین، کسی که مراحل گذشته را نگذرانده، وارد این وادی نشود.

٭ وادی هفتم: اسناد

وادی هفتم، وادی اسناد است. در وادی اول و دوم و سوم معمولاً اصلاً روایت مسند خوانده نشد؛ اما در مراحل بعدی، روایات مسند خوانده میشد، ولی از سند به سادگی عبور میگردد. در این مرحله باید قدری وارد وادی اسناد شد.

منزل سیوهفتم، الکافی (اسناد پر تکرار)

منزل سیوهفتم، در این منزل اسناد پر تکرار کتاب الکافی قرار دارد. به نظر میرسد اگر کسی به کتاب الکافی - که بهوسیله مؤسسه دارالحدیث تصحیح و چاپ شده است - دسترسی داشته باشد، با مطالعه اسناد و حواشی آن بتواند تا حدود زیادی در رجال متبحر شود.

منزل سیوهشتم، تهذیبالاحکام (مشیخه)

در منزل سیوهشتم، مشیخه شیخ طوسی باید مطالعه شود. مشیخه در جلد آخر تهذیبالاحکام است و در آن، اسناد و طرق شیخ طوسی به کتابهای حدیثی پیشین ذکر شده است. خواندن مشیخه مانند اسناد پر تکرار کتاب الکافی است. آشنایی با مشیخه شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه، مشیخه شیخ طوسی در تهذیبالاحکام و اسناد پر تکرار الکافی بسیار مفید است. در این منزل، بحث رجالی نداریم و فقط میخواهیم با افراد و ویژگیهای آنها آشنا بشویم. معمولاً در چاپهای متفاوت تهذیبالاحکام توضیحی اجمالی دادهاند، ولی بهترین راه برای شناخت آنها کتاب معجم الرجال آیتالله خویی است.

منزل سیونهم و چهلم، فهرست نجاشی و فهرست طوسی

در آخرین منزل، دو کتاب فهرست، یعنی الفهرست نجاشی و الفهرست شیخ طوسی مورد مطالعه قرار میگیرد. کتاب فهرست با کتاب مشیخه تفاوت دارد. حدیثپژوهان در این دو فهرست، هم با مجموعه مصادر حدیثی و هم با طرق رسیدن به آنها آشنا میشوند. هر طلبهای که بخواهد کار حدیثی بکند، ناگزیر است دستکم طرق، اسامی کتابها و توضیحات آنها را از دو کتاب الفهرست نجاشی و الفهرست شیخ طوسی، از اول تا آخر بخواند.

برنامه مطالعاتی حدیثخوانی روشمند - که با عنوان «هفت وادی، چهل منزل» ارائه گردید - یک دوره برای آشنایی عمومی با حدیث است. اگر کسی این مراحل را طی کرد، شایسته است که یک دوره کتاب الکافی (بهویژه چاپ دار الحدیث) را نیز از اول تا آخر بخواند تا انشاءالله یک حدیثخوان و حدیثدان توانمند بشود. امیدوارم که خدا به همه ما توفیق بدهد که بتوانیم مراحل را به راحتی طی کنیم.

منبع: مجله حدیث حوزه، سال سوم، شماره چهارم

با تلخیص و ویراست جدید.

........................................................................

• پینوشتها:

1. یکی از اقداماتی که میتواند میزان ماندگاری مطالب را در ذهن بالا ببرد، یادداشتبرداری است. یادداشتبرداری اگر چه زمانبر است، ولی به تثبیت مطالب بسیار کمک میکند.

2. کتاب المحاسن از کتابهای متعددی تشکیل شده است؛ مانند: کتاب الأشکال و القرائن، شامل روایاتی که در آنها اعداد سه تا ده به کار رفته و همچنین وصایای پیامبر و اهلبیت آن حضرت صلواتاللهعلیهماجمعین است؛ کتاب ثواب الأعمال، شامل روایاتی درباره اجر و پاداش انواع اعمال خیر است؛ کتاب عقابالأعمال، روایاتی پیرامون گناه و مجازات انواع اعمال ناپسند در آن آمده است؛ کتاب الصفوة والنور والرحمة، شامل یکسری روایات درباره مقام و منزلت رسول خدا و اهلبیت آن حضرت علیهم السلام و شیعیان آنان است؛ کتاب مصابیح الظُلَم، در بردارنده مباحث شناخت و معرفت حق است؛ کتاب العلل، شامل علل احکام شرعی است؛ کتاب السفر، شامل احکام و روایاتی درباره سفر؛ کتاب المآکل، درباره احکام خوردنی‏ها و آشامیدنی‏ها؛ کتاب الماء، شامل احکام آبهاست؛ کتاب المنافع، شامل احکام استخاره و مشورت؛ کتاب المرافق، شامل احکام منزل و نظافت و وسایل رفت و آمد.

3. برق، منطقهای نزدیک قمرود است. اسم آن هم قبلاً «برقرود» بوده است.

4. مجلسی اول، مجلسی پدر است. گاهی نام برخی از پسران علما آنقدر بزرگ شده است که اسم پدر فراموش شده است؛ مثل علامه مجلسی یا مرحوم شیخ صدوق. شیخ صدوق فرزند مرحوم ابنبابویه است که قبر ایشان در اول خیابان انقلاب (چهار مردان) قم است. وی از بزرگترین علمای شیعه در دوره خویش است و با مرحوم کلینی هم عصر بوده است، ولی پسرش از او مشهورتر شده است.

5. این کتاب شرحی مزجی بر کتاب منلایحضرهالفقیه است. مؤلف در این کتاب با شرح جملات شیخ صدوق و بررسی اسناد روایات و بیان صحیح و غیرصحیح آن بنا بر طریق شیخ صدوق و یا شیخ کلینی و بررسی متن روایات و فقه الروایة، اثری ارزشمند را بهوجود آورده است‏.

6. لوامع صاحبقرانی، مشهور به شرح فقیه، تألیف محمدتقیبن مقصود علی اصفهانی، مشهور به مجلسی اول، پدر علامه مجلسی و از علمای بزرگ شیعه در قرن یازدهم هجری (م۱۰۷۰ق) است. ارزش و اعتبار این کتاب همچون مؤلف بزرگوار آن از درجه بالایی برخوردار است. این کتاب علاوه بر آن که فارسی قرن یازدهم هجری را به تصویر می‏کشد، شامل نظریات علمی مؤلف در شرح روایات اهلبیت علیهم السلام نیز هست.

Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA


خروج




دوشنبه ١٦ تير ١٣٩٩
جستجوی وب
کانال تلگرام
با افق حوزه به روز باشید
با
کانال تلگرام