*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


پرس‌وجو شماره خبر: ٤١١٧٦٥ ١٠:٣٥ - 1398/11/26   انتقام سخت از دیدگاه اسلام چه نوع انتقامی است؟ / گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین محمّد خردمندپرس‌وجو شماره 620 ارسال به دوست نسخه چاپي


انتقام سخت از دیدگاه اسلام چه نوع انتقامی است؟ / گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین محمّد خردمندپرس‌وجو شماره 620

انتقام سخت از دیدگاه اسلام چه نوع انتقامی است؟ / گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین محمّد خردمند


حجت‌الاسلام والمسلمین‌ محمد خردمند نویسنده، محقق، پژوهشگر و پاسخ‌گوی شبهات دینی حوزوی در گفت‌وگو با هفته‌نامه افق حوزه به بررسی و تبیین چرایی و چیستی انتقام سخت در قرآن، روایت و نمونه‌های تاریخی پرداخته که تقدیم مخاطبان ارجمند می‌شود...



ما افتخار میکنیم که مسلمانیم و به همه آیات قرآن حکیم از آغاز تا پایان ایمان داریم و سیره و سنت رسولاکرم صلی الله علیه و آله و سلم و اهلبیت پاکش علیه السلام را حجت و اسوه و سرمشق زندگی میدانیم؛ ولی متأسفانه برخی از مدعیان اسلامشناسی، تصویری کاریکاتوری و خیالی از اسلام میسازند! و جاهلانه پازل دشمنان را کامل میکنند و این خطر بس بزرگی است. اینان در باب قرآن نیز گزینشی عمل میکنند و گویی به برخی از آیات قرآن ایمان دارند؛ ولی به برخی دیگر کافراند. میگویند آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» را دوست دارند؛ ولی برخی آیات دیگر را دوست ندارند و مثلا پیشنهاد میدهند که آیات جهاد را از قرآن حکیم حذف کنید! و ... ‏

در آستانه چهلمین روز شهادت و آسمانی شدن سردار پرافتخار اسلام و مجاهد بزرگ سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی، پرسشها و شبهاتی درباره حوادث اخیر مطرح است: گاه گفته میشود استادان اخلاق همواره سفارش به عفو میکنند، پس انتقام سخت چرا؟! و گاهی میپرسند: انتقام سخت در کجای تاریخ اسلام آمده است؟! و زمانی میپرسند: چرا جنگ؟! چرا کینه و نفرت؟! چرا مرگ بر این کشور و آن کشور؟! ... در گفتوگوی حاضر پاسخهایی استدلالی و همراه با استناد به متون اصیل اسلامی مطرح شده است که شاید غبار ره بنشاند و راهی به سوی روشنایی بگشاید.

در آغاز، بهتر است از معنای انتقام سخت شروع کنیم. اساساً انتقام سخت چیست؟

بله روش علمی همین است که از اول، معنای اصطلاحات را روشن کنیم و بعد به بحث بپردازیم. منظور از انتقام چیست؟ جواب و تعریف صحیح با کوتاهترین و گویاترین عبارت این است: مجازات عادلانه. پس انتقام، دو مؤلفه اساسی دارد:

1. انتقام، مجازات است؛ یعنی کنش و عمل آغازین نیست، بلکه یک واکنش و عکسالعمل است پس قبلا ظلم و جنایتی انجام شده و انتقام در برابر آن صورت میگیرد.

2. عادلانه است؛ یعنی متناسب با جُرم انجام شده و بهدور از افراط و تفریط و بر اساس قانون اسلامی است و تجاوز و ستمگری نیست.

مقصود از سخت در انتقام سخت، چیست؟

سخت است، یعنی نرم نیست؛ شدید و بازدارنده است و ارفاق و تسامحی در آن نیست و بر اساس مُرّ قانون که البته عادلانه است، عمل میشود. طبیعی و منطقی است که انتقام سخت، در جایی است که خطاکار و مجرم، شایستگی تخفیف ندارد.

شایستگی تخفیف داشتن یا نداشتن چگونه است؟

کسی شایستگی تخفیف در مجازات دارد که 1. نشانههای پشیمانی از عملکرد گذشته؛ 2. تصمیم جدی بر عدم تکرار؛ 3. اراده واقعی بر جبران نادانیها و اسرافگریهای قبلی در او مشاهده شود و به اثبات برسد. خلاصه رنگ رخسار و نوع گفتار و رفتار هر شخصی از سرّ درون او حکایت میکند. هرچند اینکه گفته شد، قانون روشنی است ولی ذکر مثال باعث میشود که مطلب برای همگان معلوم شود و تردیدی برای هیچکسی باقی نماند.

یک مثال روشن:

اگر انسان شروری، بیگناهی را به قتل برساند و عربده کشان مردم دیگر را نیز تهدید کند و بترساند و بعد از آنکه نیروی انتظامی او را دستگیر کرد و به زندان افکند نیز پشیمان نشود و همچنان بر تجاوزگری و جنایت اصرار بورزد و مثلا بگوید اگر از این بند رها شوم خانه همه را به آتش میکشم و ... در چنین صورتی آیا جای عفو و گذشت است یا مجازات و انتقام؟ روشن است که هیچ عاقلی در چنین موردی سفارش به عفو نمیکند.

بگذارید روشنتر بگوییم و مثال واقعی امروزی مطرح کنیم: وقتی رئیس جمهور مستکبر کشوری، آشکارا میگوید قاسم سلیمانی را ترور کردیم و اگر بخواهید پاسخ بدهید پنجاه و دو نقطه -و از جمله مراکز فرهنگی- را در ایران مورد حمله قرار میدهیم! معنای این سخن چیست؟ یعنی جنایتکاری نه تنها به جنایتش اقرار و حتی افتخار میکند بلکه آنقدر گستاخ است که تهدید هم میکند و اعلام میدارد که آنقدر وحشی است که مراکز فرهنگی را نیز ویران خواهد کرد! در برابر چنین شخص یا دولتی چه باید کرد؟! در واقع، این شخص با زبان و عملکرد خودش اعلام میکند که شایستگی تخفیف ندارد و باید با چنین فردی با مُرّ قانون برخورد کرد و جای بخشش نیست و بخشش در اینجا باعث تشویق به جنایات بیشتر میشود و به اصطلاح باعث تجرّی است. پس در اینگونه موارد، بخشش ممنوع است و باید انتقام سخت گرفته شود؛ یعنی مجازات عادلانه بدون هیچگونه گذشت و ارفاقی اجرا شود تا جانیان و متجاوزان تنبیه شوند و درس عبرتی برای دیگران باشند تا دیگر هرگز هیچکسی هوس تعدّی نکند.

استادان اخلاق همواره سفارش به عفو میکنند، پس انتقام سخت چرا؟!

آفرین! خیلی پرسش خوبی است. تشکر میکنم از این پرسش جالب و آموزنده که مطرح کردید. پاسخ این است که بله هر موردی که بتوان بخشید، یعنی در جایی که عقل و شرع، بخشش را تأیید میکند، بهتر است انتقام گرفته نشود و ببخشیم. و در اینگونه موارد است که میگوییم: در عفو، لذتی است که در انتقام نیست.

پس برتری عفو و گذشت نسبت به انتقام و مجازات، مطلق نیست؛ یعنی بستگی به موردش دارد و هر یک از بخشش یا مجازات هر کدام در جای خودش خوب است و به قول سعدی، «درشتی و نرمی به هم در به است چو رگزن که جرّاح و مرهم نِه است‏.»

بنابراین پاسخ سنجیده و حکیمانه در این مسأله، همان است که یکی از استادان بزرگ و معلمان اخلاق، حضرت آیتالله ناصر مکارم شیرازی میگوید:

«فضیلت عفو و گذشت و ترک انتقامجویى بهعنوان یک اصل از نظر شرع، عقل، کتاب و سنت جاى تردید نیست اما این بدان معنا نیست که استثنایى نداشته باشد، بلکه مواردى پیش مى‏آید که عفو و گذشت سبب جرأت جانیان و جسارت خاطیان مى‏شود به یقیین هیچکس عفو و گذشت را در اینگونه موارد عفو و گذشت نمى‏شمرد؛ بلکه براى حفظ نظم جامعه و نهى از منکر و پیش‏گیرى از تکرار جرم باید از عفو صرفنظر کرد و به مجازات عادلانه پرداخت.»1

شبیه پرسش شما، اگر کسی بپرسد: مگر خدای کریم، رحمان و رحیم، مهربانترین و ارحمالراحمین نیست؟! میگوییم: چرا؟ هست. خداوند متعال، مهربانتر از همه است. اگر بپرسد: پس چرا همین پروردگار قوانین جزایی نیز تشریع کرده است؟! پاسخش روشن است: چون خدای متعال حکیم است و مصلحت فرد و اجتماع را بهتر از همه میداند. عفو باید همراه با حکمت باشد و اگر بخشش بدون دوراندیشی باشد، باعث ستمگری و فساد میشود.

ارزش و اهمیت انتقام سخت در چیست؟

بدون تردید انتقام سخت، عامل بازدارنده است؛ یعنی باعث امنیت میشود. اگر در موارد لزوم، انتقام سخت گرفته نشود، هرج و مرج بر جامعه حاکم میگردد و بدون امنیت، نه فقط بازار و تجارت، تعطیل است؛ بلکه هیچگونه فعالیت فرهنگی، علمی، عبادی و ... نیز نمیتوان انجام داد. ارزش امنیت، برای فعالیت اجتماعی، همانند ارزش سلامت برای زندگی انسان است و از قدر و قیمت این دو نعمت، در بسیاری از موارد غفلت میشود و در هنگام جنگ و بیماری و بحران، توجهها به ارزش این دو گوهر گرانبها جلب میشود. همانطور که از امام رضا علیه السلام نقل شده است: «الصّحة و الامان نعمتان مجهولتان لایعرفهما الّا من فقدهما.»2 یعنی صحت، سلامت، تندرستی، امن و امان و امنیّت، دو نعمت مجهول و ناشناخته است که کسى ارزش این دو نعمت را آنطور که باید و شاید نمیداند. مگر شخصی که آن را از دست بدهد.

ریشه قرآنی انتقام سخت چیست؟

پاسخ این پرسش مفصل است که إنشاءالله در فرصتی مناسب بیان خواهم کرد؛ ولی در اینجا به همین اشاره بسنده میکنم که وقتی انتقام سخت، حکیمانه و بهجا اجرا شود - همانطور که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بعد از شهادت سردار پرافتخار حاج قاسم سلیمانی آسمانی، در موشکباران پایگاه آمریکایی عینالاسد بهدرستی و دقیق و شایسته انجام داد-، در واقع بر اساس آخرین آیه سوره فتح عمل شده است. این آیه مبارکه به صورت کامل چنین است:

«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سیماهُمْ فی‏ وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى‏ عَلى‏ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظیما.» 3 یعنی: محمد صلی الله علیه و آله و سلم پیامبر خداست و آنان که با اویند با کافران سرسختند و با یکدیگر مهربان، (چون بنگری) آنان را بینی که در رکوع و سجودند و جویای فضل الهی و خشنودی او؛ علامت آنها در صورتهاشان اثر سجده است. آری این حکایت آنهاست؛ در تورات و حکایت آنها است. در انجیل؛ همچون مزرعهای که جوانه خود را برون آرد و آن را قوی سازد تا ستبر گردد و بر ساقههای خود بایستد، کشاورزان را به شگفت آرد و خشم کافران را (از دیدن آنها) برانگیزد. خداوند به کسانی از ایشان که ایمان آرند و عمل صالح کنند وعده آمرزش و پاداشی بزرگ داده است.4

آیا نمونهای تاریخی داریم که انتقام سخت اجرا شده باشد؟

بله در تاریخ اسلام مواردی داریم از جمله میتوان از انتقام سختی یاد کنیم که جزئیاتش در منابع تاریخ اسلام آمده و رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در برابر یهودیان پیمانشکن انجام داده است. مثلاً در آیه «وَ أَنْزَلَ الَّذینَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ مِنْ صَیاصیهِمْ وَ قَذَفَ فی‏ قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَریقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَریقاً.»5 درباره داستان خیانت و عهدشکنی بنیقریظه و مجازات سخت آنها است.

مثال دیگر مجازات شدید قبیله یهودی بنینضیر است که در سوره حشر آمده و حتی تصریح شده است که در برابر دشمنی سخت آنها با خدا و رسولش چنین مجازات شدهاند. «ذلِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ یُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقاب‏.»6

 یعنی: این همه از بهر آن است که آنان با خدا و رسول او به ستیزه برخاستند و هرکه با خدا ستیزه کند، (بداند که) خدا سخت کیفر است.7 و ...

گفته شده که چرا جنگ؟! چرا کینه و نفرت؟! چرا مرگ بر این کشور و آن کشور؟! ... چرا آنطور که نظام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مدینه الگو شد ما برای جهان الگو نشویم؟! پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با اخلاقش اسلام را جهانی کرد. نظر شما چیست؟

بهراستی نظر صحیح چیست؟ آیا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با اخلاقش اسلام را جهانی کرد؟ پاسخگویی تکعاملی و غفلت از عوامل دیگر، سادهسازی و سادهلوحی است و هرگز کامل نیست. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم تدبیر و مدیریت هم داشت. آیا میتوان این عامل را نادیده گرفت؟! راز و نیاز با خدای بینیاز و عبادت خالصانه و مخلصانه هم داشت. امداد غیبی الهی هم در میان بود و ... آیا میتوان این عوامل را به فراموشی سپرد؟! و ... پاسخ درست این است که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم با همه ویژگیهایش باعث پیشرفت و گسترش اسلام شد. و بهعنوان مثال اگر افزون بر جهاد اکبر، جهاد اصغر و دفاع مشروع رسولاکرم صلی الله علیه و آله و سلم و مسلمانان نبود، همان مشرکان و یهودیان بنینضیر و بنیقریظه و ... اسلام را نابود میکردند و دیگر اسلامی نمیماند تا جهانی شود یا محلی و منطقهای بماند.

متأسفانه برخی از مدعیان اسلامشناسی و پیروی از خطّ امام، تصویری یک بُعدی و کاریکاتوری از اسلام عرضه میکنند! و دانسته یا ندانسته آب به آسیاب دشمن میریزند و پازل دشمنان را کامل میکنند و این خطر بس بزرگی است.

منظور شما چه کسانی هستند؟

اسامی افراد یا نام حزب و ... مهمّ نیست. بحث اساسی، نقد و بررسی اندیشهها و روشها و عملکردها است. روشن است ما دشمنی شخصی با کسی نداریم. کسانی که تصویری خیالی و خودساخته از اسلام ارائه میکنند؛ مثلاً میخواهند خدمتی کنند، میگویند اسلام دین رحمانی است و همهاش رحمت است و پیشنهاد میدهند که آیات جهاد را از قرآن حکیم حذف کنید! و توصیه و دستور صادر میکنند که به همه حتی ترامپ، گرگ و ... نیز مهر بورزید! و بر پلنگ تیزدندان هم ترحم کنید! و به صورت روشن حتی به شعار «مرگ بر آمریکا» هم اعتراض دارند! و میگویند تولّی داشته باشید ولی تبرّی را فراموش کنید! به زیارت عاشورا هم اشکال میکنند و پیشنهاد میکنند که بخشی از آن را حذف کنید! و ...

اینان در باب قرآن نیز گزینشی عمل میکنند و گویی به برخی از آیات قرآن ایمان دارند ولی به برخی دیگر کافراند و مصداق این آیه قرآن حکیم هستند: «إِنَّ الَّذینَ یَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُریدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُریدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبیلاً » 8

می گویند به آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» ایمان داریم ولی آیه «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الَّذینَ یُقاتِلُونَ فی‏ سَبیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ؟» 9 را دوست ندارند! و ... ‏

ولی حقیقت این است که بین کفر و ایمان، راه سومی وجود ندارد. کسی ایمان واقعی دارد که همه قرآن حکیم را از آغاز تا پایان میپذیرد. افسوس! و هزار افسوس که گمراهاند و در جهل مرکب گرفتاراند.

خلاصه و جمعبندی مطلب را بفرمایید.

اسلام دین وسط، کامل و جامع است و به همه ابعاد توجه دارد؛ بنابراین صلح و عفو در جای خودش و جنگ و جهاد و مجازات و انتقام هم در جای خودش حکیمانه تشریع شده و در قرآنکریم آمده است. به نظرم بهتر است پایان بخش سخن را کلام استاد اخلاق و مرجع عالیقدر دینی حضرت آیتالله مکارم شیرازی قرار دهیم که بهدرستی و سنجیده نوشتهاند:

عفو و مجازات هر کدام جاى ویژه‏اى دارد، عفو در جایى است که انسان قدرت بر انتقام و مقابله به مثل دارد، و اگر راه عفو را پیش مى‏گیرد، از موضع ضعف نیست، اینگونه عفو مفید و سازنده است، هم براى مظلومى که پیروز شده زیرا سبب صفاى دل و تسلط او بر هواى نفس مى‏شود، و هم براى ظالمى که مغلوب گشته؛ زیرا او را به اصلاح خویشتن وا مى‏دارد. در احادیث اسلامى نیز به این استثناء اشاره شده، اشاراتى پر معنى و لطیف از جمله در حدیثى از امیرمؤمنان على علیه السلام مى‏خوانیم: الْعَفُوُ یُفْسِدُ مِنَ اللَّئیمِ بِقَدْرِ اصْلاحِهِ مِنَ الْکَریمِ.10 عفو و گذشت افراد لئیم و پست را فاسد مى‏کند، به همان اندازه که افراد با شخصیت را اصلاح مى‏نماید. در حدیث دیگرى از همان بزرگوار مى‏خوانیم: الْعَفُو عَنِ الْمُقِرِ لا عَنِ المُصِّرَ. 11 عفو درباره کسى است که اعتراف و اقرار به گناه خود داشته باشد نه در مورد کسى که بر گناه اصرار دارد.12

..............................................

 پی نوشتها

1. اخلاق در قرآن، ناصر مکارم شیرازی، ج ‏3، ص 425.

2. مسندالرّضا، ص 120.

3. فتح/ 29.

4. ترجمه از استاد دکتر غلامعلی حداد عادل است.

5. احزاب/ 26.

6. حشر/ 4.

7. ترجمه از استاد دکتر غلامعلی حداد عادل است.

 8. نساء/ 150.

9. صف/ 4.

10. کنزالفوائد، جلد 2، ص 182، شرح نهجالبلاغه ابن ابىالحدید، جلد 20، ص 270، حدیث 124.

11. شرح نهجالبلاغه ابن ابىالحدید، جلد 20، ص 330، حدیث 783.

12. اخلاق در قرآن، ناصر مکارم شیرازی، ج ‏3، ص 426.


خروج